Ngân sách Tết tôi dự trù 8 triệu — thực tế tiêu hơn 20 triệu
Tết năm đầu tiên đi làm, lương tháng đó của tôi là 11 triệu (đã gồm thưởng Tết một nửa tháng). Tôi nhẩm tính trong đầu: biếu bố mẹ 3 triệu, lì xì hai bên nội ngoại với các cháu khoảng 2 triệu, quà cáp với vé xe về quê khoảng 3 triệu — tổng 8 triệu, vẫn còn dư so với lương. Nhưng hết mùng 6 Tết, tôi kiểm tra tài khoản và nhắn tin vay bạn thân 3 triệu để cầm cự đến ngày lương về. Tổng chi thực tế: hơn 20 triệu, gấp 2,5 lần dự trù ban đầu.
Không phải tôi tiêu hoang trong những ngày Tết. Vấn đề là bản dự trù ban đầu chỉ tính 3 khoản lớn tôi nhớ ngay — còn lại là hàng chục khoản nhỏ mà chỉ khi lâm vào tình huống thực tế mới phát sinh, và không khoản nào trong số đó có thể từ chối được vì lý do văn hoá, không phải lý do tài chính.
Những khoản không nằm trong dự trù nhưng không thể bỏ qua
Nhìn lại sao kê sau Tết, đây là những khoản tôi hoàn toàn không tính trước:
- Lì xì trẻ con nhà hàng xóm, con của đồng nghiệp thân, con của bạn bè ghé chơi — không nằm trong danh sách "hai bên nội ngoại" ban đầu, tổng cộng gần 1,5 triệu
- Tiền mừng tuổi ông bà, cô dì chú bác — phong tục ở quê là con cháu đi làm phải mừng tuổi người lớn tuổi hơn, không phải chỉ có người lớn lì xì trẻ con, khoản này tôi hoàn toàn quên tính
- Ăn uống, cà phê, trà đá với bạn bè lâu năm không gặp — mỗi cuộc hẹn 200-400 nghìn, mà Tết ai cũng rảnh nên hẹn liên tục 5-6 buổi
- Vé xe/tàu về quê và quay lại thành phố tăng giá gấp rưỡi so với ngày thường, cộng thêm vé cho người yêu về ra mắt lần đầu
- Quần áo mới "cho có không khí Tết" — một quyết định mua sắm bốc đồng nhưng cảm giác hợp lý vì "cả năm mới có một lần"
Cộng 5 khoản này lại xấp xỉ 6-7 triệu — gần bằng đúng phần chênh lệch giữa dự trù và thực tế. Điểm chung của cả 5 khoản: từng khoản riêng lẻ đều nhỏ và có vẻ hợp lý ngay tại thời điểm phát sinh, không ai từ chối lì xì con hàng xóm hay từ chối cuộc hẹn bạn cũ vì "đang giữ ngân sách" — nhưng gộp lại thì vượt xa những gì một người mới đi làm hình dung khi lần đầu lập kế hoạch Tết.
Vì sao ngân sách Tết luôn bị đánh giá thấp hơn thực tế
Khác với chi tiêu ngày thường, chi tiêu Tết có ba đặc điểm khiến việc dự trù gần như luôn sai: thứ nhất, phần lớn khoản chi mang tính "nghĩa vụ xã hội" chứ không phải nhu cầu cá nhân, nên không thể cắt giảm bằng ý chí như cắt một ly trà sữa. Thứ hai, nhiều khoản chỉ phát sinh khi gặp đúng người đúng lúc — không thể liệt kê trước hết "sẽ gặp ai" trong 10 ngày Tết. Thứ ba, cảm giác hào phóng tăng lên tự nhiên trong không khí Tết, khiến ngưỡng "chấp nhận được" của mỗi khoản chi bị nới rộng so với ngày thường.
Đây là lý do một ngân sách Tết chỉ liệt kê "các khoản tôi nhớ được" gần như chắc chắn sẽ thiếu — vì bản chất vấn đề không phải trí nhớ kém, mà là nhiều khoản chi thực sự không tồn tại cho tới khi tình huống cụ thể xảy ra.
Cách tôi lập ngân sách Tết năm sau — và kết quả
Năm sau, thay vì liệt kê từng khoản cụ thể như năm đầu, tôi làm ba việc khác:
- Thêm một khoản "dự phòng phát sinh" bằng 40% tổng ngân sách đã liệt kê. Với các khoản lớn tôi nhớ được là 8 triệu, tôi cộng thêm 3,2 triệu dự phòng cho các khoản như lì xì bất ngờ, hẹn bạn bè, quà cáp phát sinh — tổng ngân sách thực từ đầu là 11,2 triệu, gần với con số thực tế năm trước.
- Trích riêng một khoản tiết kiệm "quỹ Tết" hàng tháng từ tháng 7 năm trước, thay vì dồn hết vào lương tháng 12/1. Mỗi tháng để riêng 800 nghìn vào một ví riêng trong AIChiTieu, tới Tết đã có sẵn gần 5 triệu mà không cảm thấy áp lực dồn vào một tháng lương duy nhất.
- Ghi chi tiêu ngay trong những ngày Tết thay vì đợi hết kỳ nghỉ mới tổng kết. Tôi vẫn dùng thói quen ghi nhanh một dòng ngay sau mỗi lần lì xì hay mừng tuổi — nhờ vậy đến mùng 4 tôi đã thấy tổng chi vượt 70% ngân sách dự phòng, kịp điều chỉnh những cuộc hẹn còn lại thay vì biết sau khi về lại thành phố.
Kết quả năm thứ hai: tổng chi Tết là 10,8 triệu, sát với ngân sách 11,2 triệu đã chuẩn bị, và tôi không phải vay ai. Khác biệt lớn nhất không phải là tôi chi ít hơn — thực tế tôi vẫn lì xì, vẫn mừng tuổi, vẫn hẹn bạn bè đầy đủ như năm trước — mà là khoản tiền đó đã được chuẩn bị sẵn trong 6 tháng, không phải rút ra từ một tháng lương duy nhất rồi hoảng hốt khi thấy số dư giảm nhanh.
Bài học: chi tiêu Tết không sai, chỉ là chưa từng được lập kế hoạch đúng cách
Nếu năm ngoái bạn cũng từng ngỡ ngàng vì Tết tiêu nhiều hơn dự tính, nhiều khả năng không phải vì bạn thiếu kỷ luật — mà vì bản dự trù ban đầu chỉ tính được phần "nhìn thấy trước", còn phần lớn chi tiêu Tết thực chất là chi phí phát sinh theo tình huống và theo phong tục, không thể liệt kê hết bằng trí nhớ. Thêm một khoản dự phòng đủ lớn, chuẩn bị quỹ riêng từ nhiều tháng trước, và ghi chi ngay trong những ngày Tết — ba việc này không làm Tết bớt tốn kém, nhưng làm bạn không còn bị động trước con số thật.
